Mắt khô rát, cộm như có hạt cát, buổi sáng thức dậy thấy mi dính nhẹ, chiều đến thì mỏi và mờ dần: nhiều người bắt đầu bằng nước mắt nhân tạo, đỡ vài giờ rồi đâu lại vào đấy. Khi tình trạng này kéo dài hàng tháng, nguyên nhân đôi khi không nằm ở việc thiếu nước mắt. Thủ phạm có thể là những tuyến dầu li ti nằm trong mi mắt, gọi là tuyến meibomian, đã bị tắc hoặc hoạt động kém.

Khô rát, cộm và mỏi mắt kéo dài có thể liên quan đến rối loạn chức năng tuyến meibomian.
Tuyến meibomian là gì?
Tuyến meibomian được đặt theo tên bác sĩ người Đức Heinrich Meibom, người mô tả chúng vào năm 1666. Mỗi mắt có khoảng 25 đến 40 tuyến ở mi trên và 20 đến 30 tuyến ở mi dưới, có nhiệm vụ tiết dầu ra bề mặt mắt để nước mắt không bay hơi quá nhanh.
Có thể hình dung các tuyến này như những vòi nhỏ xếp thành hàng dọc bờ mi, ngay phía sau chân lông mi. Mỗi lần chớp mắt, mi ép nhẹ lên tuyến và đẩy một lượng dầu tràn lên mặt mắt.
Màng nước mắt thực chất gồm ba lớp xếp chồng. Lớp trong cùng là chất nhầy bám vào giác mạc, lớp giữa là nước, lớp ngoài cùng là dầu. Lớp dầu đóng vai trò như màng phủ trên mặt nước, ngăn nước mắt thoát hơi ra không khí. Khi lớp dầu thiếu hoặc biến chất, nước mắt cạn nhanh dù lượng nước tiết ra vẫn đủ.
Tắc tuyến meibomian là tình trạng gì?
Tắc tuyến meibomian, tên y khoa là rối loạn chức năng tuyến meibomian (MGD), xảy ra khi lỗ tuyến bị bít hoặc dầu tiết ra kém chất lượng. Bác sĩ dùng thuật ngữ rối loạn thay vì tắc đơn thuần vì cơ chế có hai mặt: lỗ tuyến bị bít, hoặc dầu bị đặc lại, đục như sáp nến thay vì lỏng trong như dầu ăn.

Tuyến meibomian nằm trong mi mắt và tiết lipid tạo lớp dầu bảo vệ màng nước mắt, giúp hạn chế sự bay hơi.
Tình trạng này là sự tắc nghẽn, viêm hoặc bất thường khác của tuyến khiến lượng lipid tiết ra suy giảm, dẫn đến khô mắt do bay hơi. Dầu càng đặc, lỗ tuyến càng dễ bít, và vòng xoắn này cứ thế tự duy trì. Tuyến không hoạt động lâu ngày có thể teo dần. Khi mô tuyến đã mất, việc hồi phục rất hạn chế, nên đây là lý do bác sĩ khuyến cáo can thiệp sớm.
Vì sao tắc tuyến gây khô mắt mãn tính?
Phần lớn người ta hình dung khô mắt là do mắt “thiếu nước”. Thực tế có hai kiểu khô mắt. Kiểu thứ nhất do tuyến lệ tiết ít nước. Kiểu thứ hai do nước mắt bốc hơi quá nhanh vì thiếu lớp dầu bảo vệ, và đây là kiểu hay đi cùng MGD. MGD thường là nguyên nhân cơ bản của khô mắt. Rối loạn chức năng tuyến meibomian là bệnh đồng mắc phổ biến với hội chứng khô mắt, thường kèm mí mắt dày, đỏ và chất tiết không đủ hoặc thay đổi tính chất.

Nước mắt nhân tạo có thể giúp giảm khó chịu do khô mắt, nhưng không trực tiếp giải quyết tình trạng tắc nghẽn tuyến meibomian.
Tính mãn tính đến từ ba cơ chế nối tiếp nhau:
Nước mắt bốc hơi nhanh. Thiếu lớp dầu, màng nước mắt vỡ sớm sau mỗi lần chớp, làm giác mạc phơi ra không khí và gây rát, cộm.
Viêm bề mặt mắt. Nước mắt cô đặc hơn, các chất kích ứng tích lại, bề mặt mắt bị viêm. Viêm lại làm tuyến hoạt động kém thêm.
Mô tuyến suy giảm. Khi tuyến teo, lượng dầu tiết ra giảm vĩnh viễn, nên các đợt khô mắt tái diễn và khó dứt.
Vì thế, nước mắt nhân tạo loại thông thường thường chỉ cho cảm giác dịu tạm thời. Nó bổ sung thành phần nước nhưng không giải quyết điểm nghẽn ở tuyến dầu.
Dấu hiệu nhận biết tắc tuyến meibomian
Các triệu chứng của MGD khá giống khô mắt thông thường, gồm đỏ mắt, cảm giác có sạn, ngứa và mờ mắt. Một số dấu hiệu gợi ý riêng cho tuyến mi:
- Bờ mi dày lên, đỏ hoặc có vảy bám chân mi.
- Mi dính nhẹ khi thức dậy, có ghèn dạng bọt hoặc dạng sáp.
- Chắp, lẹo tái đi tái lại ở cùng một vùng mi.
- Thị lực dao động, nhìn rõ sau khi chớp rồi mờ đi.
- Mắt chảy nước giàn giụa, nghe nghịch lý nhưng đây là phản ứng bù khi mắt bị kích ứng.
Chắp mắt đáng được lưu ý riêng. Đây là tình trạng phổ biến ở mí mắt do tắc tuyến meibomian khiến chất nhờn tích tụ và hình thành khối sưng nhỏ. Người hay bị chắp nên đi khám tuyến mi thay vì chỉ xử lý từng cái chắp.
Ai dễ bị tắc tuyến meibomian
Người trên 40 tuổi. Nguy cơ tăng theo tuổi, và All About Vision ghi nhận một nghiên cứu ở người cao tuổi cho thấy 59% có ít nhất một dấu hiệu của rối loạn chức năng tuyến meibomian.
Người nhìn màn hình nhiều. Khi tập trung vào máy tính hoặc điện thoại, tần suất chớp mắt giảm, tuyến ít được ép và dầu ứ lại. Mắt khô rát có thể do dùng thiết bị điện tử nhiều, thay đổi môi trường, đeo kính áp tròng hoặc tác dụng phụ của thuốc.
Người trang điểm mắt thường xuyên. Kẻ mắt sát chân mi và mỹ phẩm có thể làm tắc lỗ tuyến, đặc biệt khi không tẩy trang vùng mắt sạch trước khi ngủ.
Người bị viêm bờ mi, rosacea (đỏ mặt) hoặc bệnh da mặt. Tuyến meibomian tắc nghẽn phổ biến hơn ở người bị rosacea hoặc các rối loạn da khác. Viêm bờ mi do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng Demodex (ve lông mi) cũng làm tuyến mi bị viêm và kém hoạt động.
Người đeo kính áp tròng lâu năm. Mối liên hệ này đã được ghi nhận, nhưng vẫn chưa rõ kính áp tròng có thực sự gây ra MGD hay không và cần nghiên cứu thêm.
Chẩn đoán tắc tuyến meibomian như thế nào?
Bác sĩ nhãn khoa thường kết hợp nhiều bước. Họ quan sát bờ mi dưới đèn khe để tìm lỗ tuyến bị bít và mức độ viêm, ấn nhẹ mi để xem dầu tiết ra trong hay đặc, đo thời gian màng nước mắt tồn tại sau mỗi lần chớp. Ở các trung tâm có thiết bị chuyên sâu, hình ảnh tuyến meibomian cũng có thể được ghi lại để đánh giá mức độ teo tuyến.
Thói quen giúp giữ tuyến meibomian khỏe
- Áp dụng quy tắc 20-20-20 khi làm việc với màn hình: cứ 20 phút nhìn một vật cách 6 mét trong 20 giây, kết hợp chớp mắt chủ động và đầy đủ.
- Tẩy trang vùng mắt sạch trước khi ngủ, thay mỹ phẩm mắt định kỳ, hạn chế kẻ viền mắt trong bờ mi.
- Vệ sinh mi mắt đều đặn nếu có da dầu, gàu hoặc viêm bờ mi.
- Giữ không khí trong phòng đủ ẩm, tránh để quạt hoặc điều hòa thổi thẳng vào mặt.
- Tuân thủ vệ sinh khi dùng kính áp tròng và cho mắt nghỉ định kỳ.
- Giữ chế độ ăn có cá béo, hạt và dầu thực vật giàu omega-3 theo hướng dẫn dinh dưỡng chung.
Kết luận
Tuyến meibomian là hệ thống dầu giữ cho nước mắt không bốc hơi. Khi hệ thống này tắc hoặc kém hoạt động, mắt khô theo kiểu bay hơi, viêm bề mặt và tuyến có nguy cơ teo dần, tạo nên tình trạng khô mắt mãn tính. Thăm khám để phát hiện sớm, chăm sóc mi đều đặn và điều trị đúng nguyên nhân là cách hiệu quả để giữ bề mặt mắt thoải mái lâu dài.






