Trong phòng khám mắt, câu hỏi của phụ huynh thường bắt đầu bằng: “Bé sinh ra đã loạn thị hay do học nhiều, dùng điện thoại nhiều?”. Người trưởng thành lại hỏi theo hướng ngược lại: “Trước giờ mắt bình thường, sao giờ tự nhiên bị loạn?”. Hai câu hỏi này chạm đúng ranh giới giữa loạn thị bẩm sinh và loạn thị mắc phải.

Loạn thị bẩm sinh có thể xuất hiện từ nhỏ hoặc phát triển trong quá trình trưởng thành
Loạn thị là gì?
Giác mạc là lớp màng trong suốt ở mặt trước nhãn cầu, đóng vai trò như tròng kính chính của mắt. Giác mạc bình thường có độ cong đều như mặt quả bóng tròn. Ở mắt loạn thị, giác mạc (hoặc đôi khi là thể thủy tinh) có hình dạng gần với quả bóng bầu dục, một chiều cong nhiều hơn chiều còn lại. Ánh sáng đi vào mắt vì thế bị bẻ cong không đồng đều, chỉ một phần hình ảnh được lấy nét nên vật ở xa có thể trông mờ và gợn sóng.
Người bị loạn thị thường nhìn chữ bị nhòe hoặc có bóng đôi, mỏi mắt, nhức đầu khi đọc lâu và nhìn kém hơn trong điều kiện thiếu sáng. Tật này có thể đứng một mình, hoặc đi cùng cận thị, viễn thị.
Loạn thị bẩm sinh
Loạn thị bẩm sinh là tình trạng trẻ sinh ra đã có giác mạc cong không đều. Đây là dạng gặp nhiều nhất và thường không gắn với bệnh lý nào của mắt. Nguyên nhân chủ yếu do yếu tố di truyền. Trẻ có cha mẹ hoặc người thân bị tật khúc xạ có nguy cơ cao hơn, và một nghiên cứu trên các cặp song sinh tại Úc ước tính có đến khoảng 60% trường hợp loạn thị liên quan đến di truyền. Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân cũng dễ gặp bất thường trong quá trình phát triển mắt hơn. Một số trẻ có dị tật vùng mắt như sụp mí bẩm sinh, làm thay đổi hình dạng giác mạc.

Khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm loạn thị ở trẻ và hạn chế nguy cơ nhược thị do tật khúc xạ không được điều chỉnh.
Giác mạc của trẻ loạn thị bẩm sinh thường cong lệch theo kiểu đều và đối xứng, nên việc đo và điều chỉnh bằng kính tương đối thuận lợi. Một lượng loạn thị nhẹ ở trẻ sơ sinh khá phổ biến và có thể giảm dần theo quá trình mắt phát triển. Khi loạn thị ở mức cao, trẻ cần được theo dõi sát.
Rủi ro lớn nhất là nhược thị. Trẻ nhỏ chưa biết than phiền là mình nhìn mờ. Nếu hình ảnh ở một mắt luôn nhòe, não sẽ dần bỏ qua tín hiệu từ mắt đó. Tình trạng này gọi là nhược thị, gặp nhiều ở trẻ có tật khúc xạ cao hoặc chênh lệch độ giữa hai mắt, và nếu không điều trị kịp thời có thể gây suy giảm thị lực vĩnh viễn.
Vì vậy, với gia đình có người bị loạn thị, trẻ nên được tầm soát thị lực từ giai đoạn sơ sinh. Dấu hiệu gợi ý ở trẻ gồm hay nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn, dụi mắt thường xuyên, ngồi sát tivi hoặc cầm sách rất gần.
Loạn thị mắc phải
Loạn thị mắc phải xảy ra ở người từng có giác mạc bình thường, sau đó hình dạng giác mạc bị thay đổi do một tác động cụ thể. Dưới đây là các nguyên nhân thường gặp.
Chấn thương và sẹo giác mạc: va đập khi chơi thể thao, tai nạn giao thông, bỏng hóa chất hay dị vật có thể để lại sẹo trên giác mạc. Sẹo kéo giác mạc co rúm không đều, làm thay đổi độ cong tự nhiên của giác mạc. Loạn thị do sẹo thường không đều và khó chỉnh bằng kính thông thường.
Phẫu thuật mắt như mổ đục thủy tinh thể, ghép giác mạc, cắt mộng thịt có thể làm thay đổi cấu trúc vùng mắt và dẫn đến loạn thị sau mổ. Bác sĩ thường dự tính trước khả năng này và có kỹ thuật hạn chế nó. Khi xuất hiện, loạn thị sau mổ thường được đo và chỉnh bằng kính hoặc xử lý bổ sung.
Giác mạc chóp (keratoconus) là bệnh khiến giác mạc mỏng dần và phình ra như hình nón. Bệnh thường khởi phát ở tuổi thiếu niên hoặc đầu tuổi trưởng thành, biểu hiện đầu tiên là loạn thị tăng nhanh, đổi độ liên tục. Một trường hợp trẻ loạn thị gần 5 độ được thăm khám tại Bệnh viện Tâm Anh cho thấy mức loạn thị cao ở trẻ em có thể liên quan đến giác mạc chóp, nên cần được tầm soát bằng chụp bản đồ giác mạc và đo độ dày giác mạc.
Bệnh lý khác của mắt như bệnh ở giác mạc hay mi mắt (như chắp, u mi lớn đè lên nhãn cầu) có thể làm biến dạng giác mạc tạm thời hoặc kéo dài.
Loạn thị do tuổi tác. Theo thời gian, giác mạc thay đổi độ cong, khiến loạn thị có thể xuất hiện hoặc đổi trục ở người lớn tuổi. Do độ loạn có thể dao động, các chuyên gia khuyến cáo người bị loạn thị nên khám định kỳ để điều chỉnh đơn kính khi cần.
Loạn thị do kính áp tròng và dụi mắt. Đeo kính áp tròng không đúng cách hoặc thói quen dụi mắt mạnh kéo dài được xem là yếu tố nguy cơ làm giác mạc biến dạng. Ở người có cơ địa dị ứng, thói quen này cần được kiểm soát sớm.
Phân biệt hai dạng bằng cách nào?
| Tiêu chí | Loạn thị bẩm sinh | Loạn thị mắc phải |
|---|---|---|
| Thời điểm xuất hiện | Có từ khi sinh hoặc những năm đầu đời | Xuất hiện sau một biến cố hoặc theo thời gian |
| Nguyên nhân chính | Di truyền, sinh non, bất thường phát triển mắt | Chấn thương, sẹo, phẫu thuật, giác mạc chóp, bệnh mắt, tuổi tác |
| Hình dạng giác mạc | Thường cong đều, đối xứng | Có thể méo, lệch, không đều |
| Diễn tiến | Tương đối ổn định, ít đổi độ | Có thể thay đổi nhanh hoặc tiến triển |
| Khả năng chỉnh bằng kính | Thường chỉnh tốt | Dạng không đều có thể cần kính áp tròng đặc biệt hoặc can thiệp |
| Cần lưu ý | Nguy cơ nhược thị ở trẻ nhỏ | Cần tìm và xử lý nguyên nhân nền |

Các thiết bị chẩn đoán chuyên dụng hỗ trợ bác sĩ đánh giá hình dạng giác mạc và xác định những bất thường liên quan đến loạn thị.
Người bệnh không thể tự phân biệt chỉ bằng cảm giác. Bác sĩ nhãn khoa dựa vào ba nhóm thông tin. Thứ nhất là bệnh sử: tật xuất hiện từ nhỏ hay sau chấn thương, phẫu thuật, trong gia đình có ai bị loạn thị không. Thứ hai là khám trực tiếp, bao gồm đo thị lực, đo khúc xạ bằng máy tự động, soi bề mặt giác mạc để tìm sẹo hoặc dấu hiệu biến dạng. Thứ ba là chụp bản đồ giác mạc, cho thấy giác mạc cong đều hay méo lệch, mỏng ở đâu. Bước này đặc biệt cần thiết khi loạn thị tăng nhanh, vì đó có thể là dấu hiệu sớm của giác mạc chóp.
Hướng điều trị loạn thị
Kính gọng vẫn là lựa chọn đầu tay, an toàn và phù hợp với đa số trẻ em loạn thị. Kính áp tròng cho thị trường rộng hơn và thường xử lý tốt hơn các trường hợp loạn thị không đều. Ortho-K, loại kính cứng đeo ban đêm để định hình tạm thời giác mạc, được áp dụng cho một số đối tượng phù hợp. Phẫu thuật khúc xạ như Phakic ICL, LASIK, PRK hay SMILE dành cho người trưởng thành có độ loạn ổn định và giác mạc đủ điều kiện. Với giác mạc chóp, hướng điều trị chuyên biệt nhằm làm cứng giác mạc để làm chậm tiến triển, và phẫu thuật laser thông thường không phù hợp.
Với trẻ bị nhược thị, bên cạnh kính còn cần các biện pháp luyện tập thị giác theo chỉ định để hai mắt phối hợp tốt hơn.
Phòng ngừa loạn thị
Loạn thị bẩm sinh do di truyền chưa có cách phòng hoàn toàn. Việc có thể làm là chăm sóc sức khỏe thai kỳ, tránh môi trường ô nhiễm và hóa chất độc hại, đồng thời cho trẻ có nguy cơ khám mắt sớm.
Với loạn thị mắc phải, phòng ngừa thiết thực hơn nhiều:
- Đội mũ bảo hiểm, đeo kính bảo hộ khi chơi thể thao, làm việc với dụng cụ hoặc hóa chất.
- Không dụi mắt mạnh, xử trí sớm tình trạng ngứa do dị ứng.
- Vệ sinh và đeo kính áp tròng đúng hướng dẫn, không ngủ khi còn đeo kính nếu không phải loại được chỉ định.
- Khám mắt sau chấn thương, dù ban đầu chỉ thấy đau nhẹ.
- Tuân thủ chăm sóc sau mổ mắt để giác mạc lành tốt.
Tóm lại
Loạn thị bẩm sinh là tật “đi cùng từ đầu”, chủ yếu do di truyền và phát triển, cần chú ý nhất ở trẻ nhỏ vì nguy cơ nhược thị. Loạn thị mắc phải là tật “đến sau”, liên quan đến chấn thương, phẫu thuật, bệnh giác mạc hay tuổi tác, cần thăm khám tại bệnh viện để tìm ra nguyên nhân nền. Vì vậy, khám mắt định kỳ là cách an toàn nhất để giúp bạn giữ thị lực ổn định.






