Phân biệt quầng sáng ban đêm, chói sáng và lóa mắt

Tổng quan về hiện tượng rối loạn thị giác ban đêm

Mô phỏng cơ chế gây quầng sáng ban đêm và hiện tượng tán xạ ánh sáng trong mắt

Để hiểu tại sao các hiện tượng này xảy ra, chúng ta cần xem xét cơ chế điều tiết của mắt trong bóng tối. Khi ánh sáng môi trường giảm, đồng tử (lòng đen của mắt) sẽ giãn rộng ra để đón nhiều ánh sáng nhất có thể.

Tuy nhiên, khi đồng tử mở rộng, các tia sáng đi qua cả vùng ngoại vi của giác mạc và thủy tinh thể. Nếu các bộ phận này có khuyết tật nhỏ về mặt hình học hoặc độ trong suốt, ánh sáng sẽ bị tán xạ thay vì hội tụ chính xác tại một điểm trên võng mạc. Y học gọi đây là hiện tượng quang sai bậc cao (Higher-Order Aberrations – HOAs).

Quầng sáng ban đêm (Halo)

Quầng sáng ban đêm là hiện tượng nhìn thấy một hoặc nhiều vòng sáng bao quanh nguồn sáng như đèn đường, đèn pha ô tô hoặc đèn LED.

Nguyên nhân là ánh sáng không được hội tụ chính xác trên võng mạc mà bị tán xạ hoặc khúc xạ bất thường khi đi qua các cấu trúc quang học của mắt.

Người bệnh thường mô tả cảm giác:

• Nhìn thấy vòng sáng tròn bao quanh đèn.
• Quầng sáng rõ hơn trong môi trường tối.
• Khó đánh giá khoảng cách của vật thể vào ban đêm.

Chói sáng (Glare)

Hiện tượng chói sáng khi lái xe ban đêm do ánh đèn pha đối diện làm giảm khả năng quan sát

Chói sáng là cảm giác khó chịu khi mắt tiếp xúc với nguồn sáng mạnh. Khác với quầng sáng, người bệnh không nhất thiết nhìn thấy vòng sáng quanh đèn mà cảm thấy ánh sáng quá mạnh khiến việc quan sát trở nên khó khăn.

Ví dụ thường gặp:

• Khó nhìn khi gặp đèn pha xe đối diện.
• Khó đọc biển báo dưới ánh sáng mạnh.
• Cảm giác phải nheo mắt liên tục.

Lóa mắt (Dazzle)

Lóa mắt là mức độ nặng hơn của chói sáng. Trong trường hợp này, ánh sáng mạnh làm giảm đáng kể khả năng nhìn hoặc gây mất khả năng nhận biết hình ảnh trong một khoảng thời gian ngắn.

Người bệnh có thể:

• Không nhìn rõ vật thể phía trước vài giây.
• Mất khả năng thích nghi ngay khi gặp nguồn sáng mạnh.
• Gặp nguy hiểm khi lái xe ban đêm.

Bảng 1. So sánh quầng sáng ban đêm, chói sáng và lóa mắt

Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ

Các rối loạn thị giác, quầng sáng ban đêm không tự nhiên xuất hiện. Chúng là hệ quả của nhiều yếu tố từ lối sống, bệnh lý tự nhiên cho đến biến chứng sau phẫu thuật.

Hiện tượng chói mắt khi lái xe ban đêm dưới ánh sáng đèn pha cường độ cao

Các nguyên nhân phổ biến

Tật khúc xạ chưa được kiểm soát tốt:

Cận thị, viễn thị và đặc biệt là loạn thị (khi giác mạc không cong đều) là nguyên nhân hàng đầu. Nếu bạn đeo kính sai độ hoặc không đeo kính khi lái xe đêm, hiện tượng lóa mắt và quầng sáng sẽ xuất hiện rõ rệt do võng mạc nhận một chùm sáng nhòe.

Đục thủy tinh thể (Cataracts):

Theo Viện Mắt Quốc gia Mỹ (NEI), đục thủy tinh thể là nguyên nhân kinh điển gây ra quầng sáng và chói mắt. Khi protein trong thủy tinh thể bị cụm lại theo thời gian, nó không còn trong suốt mà trở nên đục mờ, khiến ánh sáng đi qua bị tán xạ hỗn loạn.

Hội chứng khô mắt nặng:

Lớp màng nước mắt (tear film) ổn định đóng vai trò như thấu kính mịn màng đầu tiên của mắt. Khi mắt bị khô, bề mặt giác mạc trở nên gồ ghề, không đều, dẫn đến hiện tượng chói và lóa mắt khi tiếp xúc với ánh sáng mạnh.

Yếu tố nguy cơ và nhóm đối tượng dễ mắc phải

• Người trên 50 tuổi bắt đầu có sự lão hóa tự nhiên của thủy tinh thể và giảm chất lượng màng nước mắt.
• Bệnh nhân từng phẫu thuật khúc xạ laser thế hệ cũ (có thể làm thay đổi hình dạng hình học của vùng rìa giác mạc, gây quang sai khi đồng tử giãn lớn vào ban đêm).
• Người mắc bệnh tiểu đường, đường huyết cao mạn tính có thể làm thay đổi áp suất thẩm thấu và độ trong suốt của thủy tinh thể, gây ra hiện tượng nhìn thấy quầng sáng tạm thời hoặc cố định.

Dấu hiệu và triệu chứng

Rối loạn thị giác, quầng sáng ban đêm có thể tiến triển âm thầm hoặc xuất hiện đột ngột. Dưới đây là cách nhận diện cụ thể qua các biểu hiện lâm sàng:

Triệu chứng rối loạn thị giác, quầng sáng ban đêm ảnh hưởng đến khả năng quan sát giao thông

Triệu chứng sớm và điển hình:

• Cảm giác mỏi mắt, nhức đầu sau khi lái xe ban đêm hoặc làm việc trong môi trường thiếu sáng.
• Phải nheo mắt liên tục để nhìn rõ biển báo giao thông do các chữ cái bị nhòe và có bóng mờ xung quanh.
• Nhìn thấy các tia sáng kéo dài từ đèn xe ngược chiều, làm mất tầm nhìn đường thẳng trong vài giây.
• Mất khả năng phân biệt các vật thể có độ tương phản thấp (ví dụ: người đi bộ mặc đồ tối màu trong bóng râm).

Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần đi khám ngay lập tức:

• Hiện tượng quầng sáng xuất hiện kèm theo cơn đau nhức mắt dữ dội, đỏ mắt và đau đầu một bên (dấu hiệu của đợt Glocom cấp tính – tăng nhãn áp).
• Thấy quầng sáng hoặc lóa mắt đi kèm với hiện tượng chớp sáng (flashes) hoặc một màn che mờ di động trước mắt (dấu hiệu của rách hoặc bong võng mạc).
• Thị lực sụt giảm nghiêm trọng đột ngột chỉ trong vài ngày hoặc vài tuần.

Phương pháp chẩn đoán chuyên sâu tại phòng khám mắt

Để xác định chính xác nguyên nhân gây ra quầng sáng, chói sáng và lóa mắt, các bác sĩ nhãn khoa không chỉ đo thị lực thông thường mà phải sử dụng các công nghệ chẩn đoán hình ảnh tiên tiến:

Đo bản đồ giác mạc (Corneal Topography):

Thiết bị này quét toàn bộ bề mặt giác mạc để dựng lên một bản đồ 3D chi tiết. Qua đó, bác sĩ phát hiện được các vùng lồi lõm bất thường, chứng giác mạc chóp (Keratoconus) hay các vết sẹo siêu nhỏ gây lóa mắt.

Đo quang sai bằng công nghệ Wavefront (Wavefront Aberrometry):

Đây là công nghệ đỉnh cao giúp đo lường cách các tia sáng đi qua toàn bộ hệ thống quang học của mắt. Máy sẽ lập bản đồ các lỗi quang sai bậc cao – thủ phạm chính gây ra hiện tượng lóa mắt hình ngôi sao (starbursts) ban đêm.

Khám đèn khe hiển vi (Slit-lamp Examination):

Bác sĩ sử dụng nguồn sáng chuyên dụng để kiểm tra độ trong suốt của giác mạc, tình trạng màng nước mắt và mức độ đục của thủy tinh thể.

Các phương pháp điều trị và giải pháp công nghệ mới

Quầng sáng ban đêm (halo) không phải là một bệnh riêng biệt mà là một triệu chứng thị giác, vì vậy phương pháp điều trị sẽ phụ thuộc vào nguyên nhân gây ra hiện tượng này.

Bảng 2: Điều trị quầng sáng ban đêm theo nguyên nhân

Điều trị nội khoa và hỗ trợ lối sống

• Sử dụng kính được tối ưu hóa ban đêm: Đeo kính có lớp phủ chống phản quang (Anti-reflective coating) chất lượng cao để giảm thiểu lượng ánh sáng lọt vào rìa kính gây chói.
• Quản lý màng nước mắt: Sử dụng nước mắt nhân tạo độ nhớt phù hợp trước khi lái xe đêm để làm mượt bề mặt giác mạc.

Nếu nguyên nhân là cận thị hoặc loạn thị nặng

Đối với những bệnh nhân mắc tật khúc xạ (cận thị nặng, loạn thị) muốn giải quyết triệt để tình trạng này mà không muốn chịu rủi ro bị lóa mắt ban đêm tăng lên sau phẫu thuật laser, phương pháp Phakic ICL (Implantable Collamer Lens) hiện là giải pháp tối ưu nhất được các chuyên gia quốc tế khuyên dùng.

Phakic ICL là gì? Đây là phương pháp đặt một thấu kính sinh học siêu mỏng vào bên trong mắt, vị trí phía sau mống mắt và phía trước thủy tinh thể tự nhiên. Phương pháp này không bào mòn hay làm thay đổi hình dáng tự nhiên của giác mạc.

Hiện nay, Phakic ICL được nhiều chuyên gia đánh giá cao về khả năng duy trì chất lượng thị giác trong điều kiện thiếu sáng nhờ:

• Vùng quang học lớn.
• Không làm thay đổi hình dạng, cấu trúc và và độ cong sinh học của giác mạc
• Hạn chế tạo thêm quang sai bậc cao.
• Giữ độ tương phản thị giác tốt hơn trong môi trường ánh sáng yếu.
• Phù hợp với người cận nặng hoặc giác mạc mỏng không đủ điều kiện laser.

Cách phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe thị giác ban đêm

Để giữ cho đôi mắt luôn sáng khỏe và giảm thiểu các hiện tượng tán xạ ánh sáng, các chuyên gia nhãn khoa khuyến nghị thực hiện các thói quen sau:

• Bổ sung các thực phẩm chứa nhiều Lutein, Zeaxanthin, Vitamin A, C, E như cải xoăn, rau bina, cà rốt, cá hồi. Các chất này giúp bảo vệ độ trong suốt của thủy tinh thể và tăng cường sức khỏe võng mạc.
• Vệ sinh kính mắt và kính chắn gió xe bằng khăn chuyên dụng trước khi khởi hành ban đêm.
• Hạn chế tiếp xúc ánh sáng xanh trước khi ngủ (tắt các thiết bị điện tử ít nhất 1 tiếng trước khi ngủ để mắt được nghỉ ngơi hoàn toàn trong bóng tối)

Mặc dù thường bị nhầm lẫn với nhau, quầng sáng ban đêm, chói sáng và lóa mắt là ba hiện tượng thị giác khác biệt. Việc nhận biết đúng triệu chứng giúp phát hiện sớm các bệnh lý tiềm ẩn như giác mạc chóp, khô mắt, đục thủy tinh thể hoặc bất thường quang học của mắt.

Trong bối cảnh các công nghệ chẩn đoán và điều trị ngày càng phát triển, việc thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân chính xác và lựa chọn giải pháp phù hợp nhằm duy trì chất lượng thị giác, đặc biệt trong điều kiện ánh sáng yếu và khi lái xe ban đêm.