Một người đàn ông 55 tuổi đi khám vì nghĩ mình cần đổi kính. Ông không đau mắt, không mờ chữ, vẫn lái xe và đọc báo bình thường. Khám xong, bác sĩ báo thị trường của ông đã hẹp đáng kể ở cả hai mắt, và phần thần kinh thị giác đã tổn thương từ nhiều năm trước. Đó là kịch bản quen thuộc của glaucoma, bệnh mà y học gọi là “kẻ trộm thị lực thầm lặng” vì nó lấy đi thị giác từng chút một mà người bệnh gần như không hay biết.

Glaucoma có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm, ngay cả khi người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường.
Glaucoma là bệnh gì?
Glaucoma, còn gọi là cườm nước, thiên đầu thống hoặc bệnh tăng nhãn áp, là nhóm bệnh gây tổn thương thần kinh thị giác. Dây thần kinh này giống bó cáp truyền hình ảnh từ võng mạc về não. Khi bó cáp bị hư dần, hình ảnh bị cắt xén từng vùng và mất đi không thể phục hồi.
Trong mắt luôn có một dòng chất lỏng trong suốt gọi là thủy dịch, được sản xuất liên tục và thoát ra ngoài qua một “góc” dẫn lưu nằm giữa mống mắt và giác mạc. Khi đường thoát bị nghẽn, dịch ứ lại và áp lực trong nhãn cầu tăng lên. Áp lực cao đè lên thần kinh thị giác, làm các sợi thần kinh chết dần. Ở một số bệnh nhân, nhãn áp vẫn trong giới hạn bình thường nhưng thần kinh vẫn tổn thương, thường do máu nuôi dưỡng dây thần kinh kém. Vì vậy chỉ số nhãn áp là yếu tố nguy cơ quan trọng chứ không phải thước đo duy nhất.
Vì sao gọi glaucoma là kẻ trộm thị lực “thầm lặng”?
Danh xưng này xuất phát từ ba đặc điểm của bệnh:
- Hầu hết các thể glaucoma không gây đau và không có triệu chứng cho đến khi thị lực đã mất đáng kể. Mắt nhìn bình thường, nên người bệnh không có lý do để đi khám.
- Bệnh trước hết làm mất thị lực ngoại vi, và nếu không kiểm soát thì cuối cùng có thể dẫn đến mù lòa. Vùng nhìn trung tâm, nơi ta đọc chữ và nhận mặt người, được giữ lại đến giai đoạn muộn. Người bệnh dần nhìn như qua một ống hẹp mà vẫn tưởng thị lực ổn.
- Não tự ghép hình ảnh từ hai mắt và lấp những khoảng khuyết nhỏ. Khi một mắt tổn thương trước, mắt còn lại che đi phần thiếu, nên người bệnh thường chỉ nhận ra khi mắt thứ hai cũng đã yếu.

Hình ảnh mô phỏng hiện tượng mất thị lực ngoại vi ở người mắc glaucoma
Tính chất thầm lặng này giải thích vì sao có tới khoảng một nửa số người sống chung với glaucoma không biết mình mắc bệnh. Hiện có hàng chục triệu người bị bệnh, và dự báo lên khoảng 112 triệu người vào năm 2040.
Các thể glaucoma thường gặp
Glaucoma được chia thành nhiều dạng, nhưng hai dạng nguyên phát phổ biến nhất có diễn biến trái ngược nhau.
- Glaucoma góc mở. Đây là thể diễn tiến chậm. Đường thoát thủy dịch tắc dần theo năm tháng. Bệnh có triệu chứng âm ỉ, khó nhận biết, thường ở cả hai mắt và phần lớn được phát hiện tình cờ.
- Glaucoma góc đóng. Mống mắt bị đẩy về phía trước, bịt góc dẫn lưu. Khi bít đột ngột, nhãn áp vọt lên trong vài giờ. Thể này có biểu hiện rầm rộ: đau nhức mắt, nhìn mờ, thấy quầng màu quanh đèn và nhức nửa đầu bên mắt bị bệnh. Cơn cấp này là cấp cứu nhãn khoa, cần đến bệnh viện ngay trong ngày để hạ nhãn áp trước khi thần kinh bị tổn thương vĩnh viễn.
Ngoài hai thể trên còn có glaucoma bẩm sinh, hiếm gặp, thường biểu hiện bằng mắt trẻ to bất thường, chảy nước mắt và sợ ánh sáng. Glaucoma thứ phát là hệ quả của bệnh khác như viêm nội nhãn, chấn thương mắt, phẫu thuật mắt, đục thủy tinh thể nặng hoặc việc dùng thuốc corticoid kéo dài.
Ai có nguy cơ cao mắc bệnh glaucoma?
Mọi người đều có thể mắc bệnh, nhưng một số nhóm cần cảnh giác hơn:
- Người trên 40 tuổi.
- Người có cha mẹ, anh chị em ruột bị glaucoma. Thành viên gia đình người bệnh có nguy cơ cao gấp khoảng 10 lần so với bình thường.
- Người mắc tiểu đường hoặc cao huyết áp.
- Người cận thị cao (nguy cơ góc mở) hoặc viễn thị (nguy cơ góc đóng).
- Người có giác mạc mỏng hoặc nhỏ.
- Người từng chấn thương mắt, từng mổ mắt, hoặc dùng thuốc nhóm steroid lâu ngày, kể cả thuốc nhỏ mắt, thuốc xịt hay thuốc bôi.
- Người gốc Phi, châu Á hoặc Tây Ban Nha, theo các nghiên cứu dịch tễ học.
Những dấu hiệu của bệnh glaucoma
Do bệnh thầm lặng, dấu hiệu rõ rệt thường chỉ xuất hiện khi nhãn áp tăng đột ngột hoặc bệnh đã nặng. Hãy đi khám ngay nếu gặp một trong các tình huống sau:
- Đau nhức mắt dữ dội kèm nhức đầu, buồn nôn hoặc nôn.
- Mắt đỏ, nhìn mờ đột ngột, thấy quầng sáng quanh bóng đèn.
- Mờ mắt thoáng qua xảy ra cùng lúc với nhức mắt, rồi nhìn rõ lại sau một lúc (cơn tăng nhãn áp ngắt quãng).
- Hay va vào đồ vật ở hai bên, nhìn khó khăn khi đi cầu thang hoặc lái xe, dù thị lực đọc chữ vẫn tốt.
- Nhức đầu kèm nhức mắt, mờ mắt mà không rõ nguyên nhân. Nhiều người chỉ nghĩ đến huyết áp trong khi nguyên nhân thực sự nằm ở mắt.
Cách phòng ngừa bệnh glaucoma
Glaucoma chưa có cách phòng hoàn toàn, nhưng có thể phát hiện sớm và chặn đứng thiệt hại. Một số việc cụ thể:
- Khám mắt toàn diện từ tuổi 40, kể cả khi mắt nhìn tốt. Người có yếu tố nguy cơ nên khám sớm hơn và tái khám đều đặn theo lịch bác sĩ đề ra, thường từ một đến hai năm một lần.

Việc tầm soát glaucoma còn cần các xét nghiệm phù hợp như đo nhãn áp, đánh giá thần kinh thị giác và thị trường.
- Hỏi tiền sử gia đình. Nếu người thân từng bị glaucoma, hãy báo với bác sĩ ngay từ lần khám đầu tiên.
- Kiểm soát tiểu đường và huyết áp để giảm tác động lên mạch máu nuôi thần kinh thị giác.
- Không tự ý dùng thuốc chứa corticoid, đặc biệt là thuốc nhỏ mắt mua theo lời mách.
- Bảo vệ mắt khỏi chấn thương khi chơi thể thao hoặc làm việc với dụng cụ.
- Hoạt động thể chất vừa phải theo hướng dẫn của bác sĩ để hỗ trợ sức khỏe mạch máu nói chung.
Hãy nhớ hình ảnh bó cáp thị giác đang bị chèn ép trong im lặng. Nó không phát ra tiếng báo động, nên chiếc “chuông cảnh báo” duy nhất là buổi khám mắt định kỳ. Ba việc cần ghi nhớ: khám sớm từ tuổi 40, báo cho bác sĩ nếu gia đình có người mắc bệnh, và đã điều trị thì phải theo đến cùng.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo phổ thông, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ nhãn khoa.






