Bệnh ‘mắt lười’ ở trẻ nhỏ cần được can thiệp sớm

Bệnh ‘mắt lười’ ở trẻ nhỏ cần được can thiệp sớm

Trong những năm gần đây, các vấn đề về thị lực ở trẻ em đang trở thành mối lo ngại lớn của gia đình và xã hội. Theo khảo sát của Hội đồng Nhãn khoa Việt Nam năm 2024, cả nước hiện có khoảng 5 triệu trẻ em mắc tật khúc xạ, chiếm từ 30–40% trong độ tuổi đi học. Đáng chú ý, tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, hơn 50% trẻ em bị ảnh hưởng bởi các vấn đề thị lực, trong đó cận thị chiếm tỷ lệ cao nhất.

Bên cạnh cận, viễn hay loạn thị, một bệnh lý âm thầm nhưng đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ chính là mắt lười (nhược thị). Đây là tình trạng nếu không được phát hiện và điều trị đúng thời điểm, có thể để lại hậu quả suy giảm thị lực không hồi phục suốt đời.

Mắt lười là gì?

Mắt lười (tên y khoa là Amblyopia) là tình trạng thị lực của một hoặc cả hai mắt bị suy giảm, không phải do tổn thương cấu trúc mắt mà do não bộ không nhận và xử lý hình ảnh từ mắt đó trong giai đoạn phát triển thị giác.

Ở trẻ nhỏ, não có xu hướng “ưu tiên” mắt nhìn rõ hơn và dần bỏ qua tín hiệu từ mắt yếu, khiến mắt này ngày càng kém hoạt động. Điều đáng lo ngại là trẻ thường không nhận biết và không than phiền, vì não đã tự thích nghi từ rất sớm.

Nếu không được phát hiện và điều trị trước “giai đoạn vàng” (thường trước 7–8 tuổi), mắt lười có thể dẫn đến mù chức năng vĩnh viễn.

Thực trạng mắt lười ở trẻ em hiện nay

Thực trạng mắt lười ở trẻ em hiện nay

Theo các nghiên cứu lâm sàng, mắt lười chiếm khoảng 1–5% trẻ dưới 6 tuổi. Tuy nhiên, con số thực tế có thể cao hơn do nhiều trường hợp không được tầm soát sớm.

Nguyên nhân khiến tỷ lệ trẻ mắc các vấn đề thị giác ngày càng tăng bao gồm:

• Thời gian học tập và sử dụng thiết bị điện tử kéo dài
• Tư thế học tập và ánh sáng không đúng
• Thiếu thói quen kiểm tra mắt định kỳ
• Phụ huynh chủ quan khi trẻ chưa có biểu hiện rõ ràng

Phân loại mức độ mắt lười

Dựa trên thị lực đo được, mắt lười được chia thành 3 mức độ:

1. Mắt lười nhẹ

• Thị lực từ 20/40 đến dưới 20/30.
• Trẻ vẫn nhìn được các dòng lớn trên bảng đo thị lực nhưng thị giác đã bắt đầu suy giảm.

2. Mắt lười trung bình

• Thị lực từ 20/200 đến 20/50.
• Khả năng nhìn chi tiết giảm rõ rệt, trẻ gặp khó khăn trong học tập và sinh hoạt.

3. Mắt lười nặng

• Thị lực dưới 20/200.
• Trẻ gần như không nhìn rõ bảng đo thị lực, nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn rất cao nếu không điều trị sớm.

Nguyên nhân gây mắt lười ở trẻ

Nguyên nhân gây mắt lười ở trẻ

1. Lác mắt

Lác mắt khiến hai mắt không nhìn cùng một hướng. Não bộ buộc phải loại bỏ hình ảnh từ mắt bị lệch để tránh nhìn đôi, lâu dần gây mắt lười.

2. Tật khúc xạ không được chỉnh đúng

Cận thị, viễn thị hoặc loạn thị nặng ở một bên mắt nếu không được phát hiện và điều chỉnh sớm sẽ khiến não bỏ qua mắt nhìn kém.

3. Tắc nghẽn trục thị giác

Bao gồm: sụp mí bẩm sinh, đục thủy tinh thể bẩm sinh và các bệnh lý giác mạc. Những tình trạng này ngăn ánh sáng đi vào mắt, làm gián đoạn quá trình phát triển thị giác.

4. Các yếu tố nguy cơ khác

• Trẻ sinh non, nhẹ cân
• Tiền sử gia đình có người mắc bệnh về mắt
• Trẻ chậm phát triển thể chất hoặc trí tuệ

Dấu hiệu nhận biết mắt lười ở trẻ nhỏ

Phụ huynh cần đặc biệt chú ý nếu trẻ có các biểu hiện sau:

• Thường xuyên nheo mắt, nhắm một bên mắt khi nhìn
• Nghiêng đầu hoặc quay cổ khi tập trung nhìn đồ vật
• Dụi mắt, mỏi mắt, hay chớp mắt liên tục
• Khó bắt bóng, vẽ lệch, đọc chậm
• Có biểu hiện lác mắt hoặc sụp mí

Những dấu hiệu này thường bị nhầm lẫn với thói quen xấu, trong khi thực chất có thể là dấu hiệu sớm của mắt lười.

Biến chứng nguy hiểm của mắt lười

Nếu không điều trị kịp thời, mắt lười có thể gây ra:

• Giảm thị lực vĩnh viễn
• Suy giảm khả năng phối hợp hai mắt
• Khó khăn trong học tập, đọc hiểu và vận động
• Tăng nguy cơ chấn thương do kém nhận biết không gian
• Lác mắt tiến triển nặng hơn theo thời gian

Nhiều nghiên cứu cho thấy, mắt còn lại cũng có thể bị ảnh hưởng do hệ thống thị giác hai mắt hoạt động không đồng bộ.

Mắt lười có chữa được không?

CÓ.
Mắt lười hoàn toàn có thể điều trị, đặc biệt nếu được phát hiện sớm. Hiệu quả điều trị cao nhất khi trẻ dưới 7 tuổi. Càng điều trị muộn, thời gian càng kéo dài và khả năng phục hồi càng giảm.

Các phương pháp chẩn đoán mắt lười

Bác sĩ nhãn khoa sẽ kết hợp nhiều phương pháp:

1. Kiểm tra thị lực định kỳ

Nên bắt đầu kiểm tra mắt từ sớm và lặp lại hàng năm.

2. Sàng lọc hình ảnh

Phù hợp với trẻ nhỏ chưa biết đọc bảng chữ hoặc trẻ chậm phát triển.

3. Các xét nghiệm chuyên sâu

Bao gồm test che mắt, đo khúc xạ, soi đáy mắt hoặc kiểm tra bằng đèn khe.

Điều trị mắt lười như thế nào?

Mục tiêu điều trị là buộc não sử dụng mắt yếu, từ đó phục hồi chức năng thị giác.

• Che mắt lành, đeo miếng che mắt khỏe để kích thích mắt yếu hoạt động.
• Đeo kính hoặc kính áp tròng đúng độ.
• Sử dụng thuốc nhỏ mắt atropine làm mờ tạm thời mắt khỏe, giúp mắt yếu được sử dụng nhiều hơn.
• Phẫu thuật và ap dụng khi có nguyên nhân cấu trúc như đục thủy tinh thể hoặc sụp mí nặng.

Phòng ngừa và tầm soát mắt lười cho trẻ

Hiện chưa có biện pháp phòng ngừa tuyệt đối mắt lười, nhưng kiểm tra mắt định kỳ là cách hiệu quả nhất để phát hiện sớm.

Cha mẹ nên:

• Đưa trẻ khám mắt định kỳ mỗi năm
• Hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử
• Tạo môi trường học tập đủ ánh sáng
• Quan sát kỹ các biểu hiện bất thường của mắt trẻ

Mắt lười ở trẻ nhỏ không phải là bệnh hiếm nhưng hậu quả lại vô cùng nghiêm trọng nếu bị bỏ qua. Việc phát hiện sớm và điều trị đúng cách có thể giúp trẻ phục hồi thị lực gần như hoàn toàn, mang lại cơ hội phát triển học tập và cuộc sống bình thường.

Đừng chờ đến khi trẻ than nhìn mờ mới đi khám. Với mắt lười, thời gian chính là thị lực.